![Πολυτεχνείο 1973: Η αιματηρή πτώση της αυλαίας](https://www.in.gr/wp-content/uploads/2023/11/2-oti-apemeine-tank-1024x619.jpg)
Πολυτεχνείο 1973: Η αιματηρή πτώση της αυλαίας
Όσα συνέβησαν τις τελευταίες ώρες της Εξέγερσης του Πολυτεχνείου
Spotlight
-
Ξεσπά η μητέρα της Ιμάνι Κελίφ: «Είναι κορίτσι, την αγαπώ από όταν γεννήθηκε»
-
«Ο στρεπτόκοκκος θα υπάρχει, κλειδί η έγκαιρη ανίχνευση – Η mpox δεν έχει τη μεταδοτικότητα του κορονοϊού»
-
«H τελευταία φορά που είδα τον Έλβις ζωντανό»: H σύντροφος του βασιλιά του rock ‘n roll λύνει τη σιωπή της
-
Τα ζώδια σήμερα: Λίγο κρασί, λίγο θάλασσα και λίγο ψυχραιμία
Aπό το απόγευμα της Παρασκευής 16ης Νοεμβρίου, στην Αθήνα, με επίκεντρο το Πολυτεχνείο, επικρατούν συνθήκες εξέγερσης. Δρόμοι κλειστοί, οδοφράγματα από πολίτες για να εμποδίσουν την κίνηση των οχημάτων της αστυνομίας και του στρατού, πολυπληθείς ομάδες διαδηλωτών συγκρούονται με ομάδες της αστυνομίας.
Πολίτες, εργάτες, αγρότες, φοιτητές έχουν κατακλύσει τους δρόμους της Αθήνας σε μεγάλη ακτίνα γύρω από το Πολυτεχνείο. Η αστυνομία της Χούντας απαντά με μεγάλη ρίψη δακρυγόνων, με γκλομπς αλλά και με πραγματικά πυρά.
Το βράδυ της Παρασκευής 16 Νοεμβρίου είναι η στιγμή που η Χούντα περνάει στην αντεπίθεση. Ένοπλοι εναντίον αόπλων.
Γράφει «ΤΟ ΒΗΜΑ» της 17ης Νοεμβρίου 1973:
«Λεωφορεία, τρόλλεϋ, Ι.χ. από το χίλτον είχαν ακινητοποιηθή, και οι περισσότεροι επιβάτες κατέβαιναν και συνέχιζαν με τα πόδια προς το Σύνταγμα, την ακαδημία και τις άλλες κεντρικές περιοχές.
»Ώρα 8 η οδός Πατησίων από του Μαρινόπουλου ως την Λεωφόρο Αλεξάνδρας είχε κατακλυσθή από κόσμο. Εκατοντάδες αστυνομικοί ήλεγχαν την Πανεπιστημίου. Πλήθη κόσμου είχαν καταλάβει την περιοχήν των Χαυτείων και την αρχή της οδού Αιόλου.
»Τα συνθήματα ξεκινούσαν από το Πολυτεχνείο και έφταναν μέχρι την Ομόνοια. από Μπουμπουλίνας και μέχρι 3ης Σεπτεμβρίου, η περιοχή ήταν ασφυκτικά γεμάτη από κόσμο.
»Στις 8.30 άρχισαν να πέφτουν δακρυγόνα στην περιοχή Ομονοίας. Ο κόσμος άρχισε να τρέχη στους γύρω δρόμους. Η μεγαλύτερη μάζα κινήθηκε προς το Πολυτεχνείο.
»Σε πολλές περιπτώσεις, τα δακρυγόνα (που εκτοξεύονταν από αυτοκίνητα) δημιουργούσαν την εντύπωση πυροβολισμών. Τα αυτοκίνητα αυτά κατεδίωξαν τους διαδηλωτές μέχρι τον Άγιο Παντελεήμονα Αχαρνών.
»Οι διαδηλωτές συγκεντρώνονταν πάλι στην πλατεία Βάθης και την πλατεία Εξαρχείων απ’ όπου όμως, έφευγαν αμέσως γιατί η αστυνομία συνέχιζε να ρίχνη δακρυγόνα.
»Στις 9 το βράδυ ο κύριος όγκος των διαδηλωτών είχε απομακρυνθή από το κέντρο της αθήνας. Η αστυνομία, όμως, συνέχιζε να ρίχνη δακρυγόνα για να απομακρυνθούν γρηγορότερα καταστηματάρχες και υπάλληλοι.
»Περί τις 9 το βράδυ, η Σταδίου και η Πανεπιστημίου είχαν αδειάσει και υπήρχαν στο κατάστρωμα της οδού και τα πεζοδρόμια εγκαταλελειμμένα παπούτσια και πανωφόρια, που άφησε το πλήθος.
»Την ίδια ώρα, στα Xαυτεία, επενέβη ισχυρά αστυνομική δύναμη για να διαλύση διαδηλωτάς, ρί- πτοντας και πυροβολισμούς στον αέρα.
»Στην πίεση των αστυνομικών υπεχώρησαν οι διαδηλωτές και έπεσαν στις προθήκες του ζαχαροπλαστείου Μανχάταν και του καταστήματος Νεωτερισμών Μιράζ. Ύστερα από λίγο, μπροστά στα καταστήματα, υπήρχαν αίματα.
»Στο μεταξύ ανάφτηκαν φωτιές στην οδό Πατησίων, έξω από το «Μινιόν». Aμέσως κινήθηκε προς τα εκεί αστυνομική δύναμη και με θωρακισμένο αυτοκίνητο ερρίφθησαν διακρυγόνες βόμβες, για να διαλυθούν οι διαδηλωταί».
![](https://www.tovima.gr/wp-content/uploads/2023/11/16/Screenshot-2023-11-16-at-9.33.40-AM-1024x652.png)
«ΤΟ ΒΗΜΑ», 17.11.1973, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»
Οι πρώτοι νεκροί
Ο πρώτος νεκρός του Πολυτεχνείου είναι ο πρώην βουλευτής της Ενώσεως Κέντρου, Σπυρίδων Κοντομάρης, που πεθαίνει στην οδό Σταδίου πεθαίνει από καρδιακή προσβολή, που του προκλήθηκε από τη ρίψη δακρυγόνων.
Ο πρώτος νεκρός από σφαίρα στο Πολυτεχνείο αφήνει την τελευταία του πνοή λίγο αργότερα. Είναι ο Διομήδης Κομνηνός που βρισκόταν έξω από το Πολυτεχνείο και βοηθούσε στη μεταφορά τραυματιών στο ιατρείο της κατάληψης. Πυροβολήθηκε από άνδρες της φρουράς του υπουργείου Δημόσιας Τάξης.
Στις εφημερίδες δημοσιεύονται ονόματα νεκρών.
![](https://www.tovima.gr/wp-content/uploads/2023/11/16/Screenshot-2023-11-16-at-9.39.21-AM-373x1024.png)
«ΤΑ ΝΕΑ», 17.11.1973, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»
Το φύλλο των «ΤΩΝ ΝΕΩΝ» της 17ης Νοεμβρίου, προλαβαίνει πριν το τυπογραφείο και όσα συνέβησαν κατά την περικύκλωση του Πολυτεχνείου από άρματα μάχης αλλά και την εισβολή που έφερε με βάναυσο τρόπο την εκκένωση και λήξη της κατάληψης.
Οι σημερινοί αναγνώστες ας έχουν υπόψιν τους ότι ναι μεν η λογοκρισία τις ημέρες εκείνες, λόγω της προσπάθειας «φιλελευθεροποίησης» του καθεστώτος από τον δικτάτορα Παπαδόπουλο, ήταν πιο χαλαρή, όμως δεν έπαυε το γεγονός οι πληροφορίες που έρχονταν από τις αρμόδιες αρχές στον Τύπο να είναι πληροφορίες που διοχέτευε η Χούντα.
Έρχονται τα τανκς
«Άρματα μάχης, προερχόμενα από τέσσερις συγκλίνουσες κατευθύνσεις, πλαισίωσαν μετά τα μεσάνυχτα μεγάλη εκκαθαριστική επιχείρηση ισχυρών αστυνομικών και ειδικών στρατιωτικών δυνάμεων στο χώρο του Πολυτεχνείου, αφού προηγήθηκαν πολύωρες οδομαχίες στους γύρω δρόμους και σε ακτίνα δύο χιλιομέτρων, με πολυάριθμες ομάδες σπουδαστών και πολιτών.
(…)
»Η τελική φάση για την εκκένωση του Πολυτεχνείου άρχισε γύρω στα μεσάνυχτα, οπότε εμφανίστηκαν στον κόμβο Αμπελοκήπων τα πρώτα τανκς τα οποία προέρχονταν από το Γουδί και τον Διόνυσο. Την ίδια στιγμή, ολόκληρη περιοχή ακτίνος 2-3 χιλιομέτρων, με κέντρο το Πολυτεχνείο, βρισκόταν υπό τον έλεγχο των φοιτητών και πολιτών, οι οποίοι και έδιναν σκληρές μάχες με τις ισχυρές αστυνομικές δυνάμεις που προσπαθούσαν να θέσουν υπό τον έλεγχό τους την περιοχή.
»Τα τανκς κινήθηκαν άλλα μεν προς την λεωφόρο Αλεξάνδρας, άλλα δε προς την Βασιλίσσης Σοφίας και την Πανεπιστημίου.Τα τανκς που κινήθηκαν από τη λεωφόρο Αλεξάνδρας εγκλωβίστηκαν στην περιοχή της «Σόνιας», η οποία είχε αποκλεισθή από αυτοκίνητα που είχαν τοποθετηθή κάθετα στο δρόμο.
»Αποκλεισμένη με αυτοκίνητα, οικοδομικά υλικά και τρόλλεϋ ήταν και ολόκληρη η περιοχή μεταξύ των οδών Πειραιώς, Καποδιστρίου, Ηπείρου, Μάρνη, πλατείας Βάθης, Στουρνάρα, Χαλκοκονδύλη και Πατησίων, μπροστά από το Πολυτεχνείο όπου είχαν τοποθετηθεί καθέτως λεωφορεία και τρόλλεϋ.
Για να μπορέσουν να κινηθούν τα τανκς και να φθάσουν στο Πολυτεχνείο, χρειάστηκε να μετακινήσουν τα αχρηστευμένα λεωφορεία και τα τρόλλεϋγερανοφόρα οχήματα της αστυνομίας.
Σκληρές μάχες
Την ίδια στιγμή, οι αστυνομικές δυνάμεις έδιναν σκληρές μάχες με ισχυρές δυνάμεις διαδηλωτών, κυρίως στην περιοχή Μουστοξύδη και λεωφόρου Αλεξάνδρας καθώς και Πατησίων και Ιθάκης, όπου στις 2.10’ χίλιοι πεντακόσιοι περίπου διαδηλωτές είχαν οχυρωθεί πίσω από οδοφράγματα.
»Σκληρές επίσης συγκρούσεις έγιναν στη διασταύρωση των οδών Ηπείρου και Πατησίων όπου, σύμφωνα με πληροφορίες προερχόμενες από την αστυνομία, οι αστυνομικοί εδέχθησαν πολλές επιθέσεις και επί είκοσι λεπτά είχαν περιέλθει σε τραγική κατάσταση. Τελικά χρειάσθηκαν να καταφθάσουν ισχυρές ενισχύσεις για τη διάσωσή τους, όπως οι ίδιοι υποστηρίζουν.
»Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, συγκρούσεις έγιναν στην Πειραιώς, στην πλατεία Βάθης, όπου και σημειώθηκαν εμπρησμοί αυτοκινήτων. Από αστυνομική πηγή επίσης ελέγετο ότι κατά τα μεσάνυκτα επυροβολήθη υπαστυνόμος στην περιοχή των Χαυτείων από άτομο με κυνηγετικό όπλο. Ο υπαστυνόμος τραυματίσθηκε ελαφρά, αλλά τελικά μετεφέρθη σε παρακείμενο κατάστημα από αδελφή συναδέλφου του.
»Αστυνομικές πηγές ανέφεραν, εξ άλλου, ότι προεκλήθησαν ζημιές στο Σταθμό Πρώτων Βοηθειών και στα υπουργεία Δικαιοσύνης, Κοινωνικών Υπηρεσιών και Δημοσίας Τάξεως, το οποίο εδέχθη τρεις επιθέσεις με βόμβες Μολότωφ. Στην περιοχή του υπουργείου Δημοσίας Τάξεως διεξήχθησαν και σκληρότατες συγκρούσεις μεταξύ διαδηλωτών και αστυνομικών.
Αστυνομικές δυνάμεις με κράνη και οπλισμό φρουρούσαν όλα τα αστυνομικά κτίρια στο κέντρο της Αθήνας, τα κτίρια όπου στεγάζονται κρατικές υπηρεσίες και διάφοροι οργανισμοί καθώς και νευραλγικά σημεία των οδών όπου διεξήγοντο συγκρούσεις.
Στη 1 μετά τα μεσάνυχτα έφθασε στην Αστυνομική Διεύθυνση Αθηνών ο προϊστάμενος της Εισαγγελίας Αθηνών κ. Φαφούτης. Νωρίτερα είχε μεταβεί εκεί ο αρχηγός της ΥΠΕΑ στρατηγός κ. Θωμόπουλος. Στην Αστυνομική Διεύθυνση Αθηνών βρισκόταν από νωρίς συνταγματάρχης των ΛΟΚ με πολιτική περιβολή.
Στις 2.15 ο αστυνομικός διευθυντής Αθηνών ειδοποιήθηκε να μεταβή στο ξενοδοχείο «Ακροπόλ» απέναντι από το Μουσείο, όπου έφθασε μετά από δέκα λεπτά περίπου.
Η τελευταία πράξη
»Η τελική φάση της επιχειρήσεως άρχισε με έφοδο την 3η πρωινή και περατώθηκε μέσα σε μισή ώρα, με συμπλοκές όχι ιδιαίτερης σημασίας. Την στιγμή της εμφανίσεως των τανκς –20 τον αριθμό– γύρω από το Πολυτεχνείο, αρμόδια κυβερνητική πηγή ανακοίνωνε ότι η επέμβαση του στρατού έγινε ύστερα από επείγον αίτημα της Αστυνομίας.
»Η πρωτεύουσα πέρασε μια νύχτα τραγικά αγχώδη ύστερα από μια μέρα που διέρρευσε με αιματηρές συγκρούσεις και σημαντικές υλικές καταστροφές, σε οικήματα και αυτοκίνητα, κυρίως.
»Έγιναν πολυάριθμες συλλήψεις, τόσο εντός, όσο και εκτός του Πολυτεχνείου, ενώ τα θύματα ανέρχονται συνολικά σε 4 νεκρούς και 130 περίπου τραυματίες. Επίσημη ανακοίνωση για τον ακριβή απολογισμό δεν έγινε ακόμη.
»Αρμόδια πηγή δήλωσε τις πρωινές ώρες ότι τα άρματα μάχης κατήλθαν χθες μετά τα μεσάνυχτα, στην πρωτεύουσα προς ενίσχυση του έργου της Αστυνομίας, για την αποκατάσταση της τάξεως. Η ίδια πηγή πρόσθεσε ότι η Αστυνομία εζήτησε την βοήθεια αυτή απευθυνθείσα προς την ΑΣΔΕΝ.
![](https://www.tovima.gr/wp-content/uploads/2023/11/16/Screenshot-2023-11-16-at-8.54.35-PM-1024x845.jpg)
«ΤΑ ΝΕΑ», 17.11.1973, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»
Τα τανκς έφτασαν
»Τα πρώτα τανκς, που έκαναν την εμφάνισή τους γύρω στα μεσάνυκτα στον κόμβο της λεωφόρου Αλεξάνδρας, έφθασαν μπροστά στο Πολυτεχνείο στις 2 παρά 15’.
Γαντζωμένοι στα κάγκελλα οι φοιτητές άρχισαν να ψάλλουν τον Εθνικό Ύμνο και να φωνάζουν ρυθμικά: «Ο στρατός μαζί μας», «Είσαστε αδέλφια μας», «Όχι αδελφικό αίμα», ενώ οι προβολείς των τανκς φώτιζαν όλο το χώρο του Πολυτεχνείου.
»Η ατμόσφαιρα ήταν εκρηκτική και γινόταν ακόμη πιο συγκεχυμένη από τους πυροβολισμούς που έπεφταν στον αέρα».
Mόνο που οι πυροβολισμοί δεν έπεφταν στον αέρα. Αυτοί ήταν οι ισχυρισμοί της Χούντας. Οι πυροβολισμοί έπεφταν στο ψαχνό των φοιτητών και πολιτών από ακροβολισμένους ελεύθερους σκοπευτές της δικτατορίας.
Επί μιάμιση ώρα συνεχώς οι φοιτητές με τις κάννες των τανκς στραμμένες πάνω τους, δεν σταμάτησαν να κραυγάζουν τα συνθήματα «Ο Στρατός με τον Λαό», «Είσαστε αδέλφια μας», «Στρατός και Λαός μαζί» και να ψάλλουν τον Εθνικό Ύμνο.
Το τανκ εισβάλει
«Λίγο πριν από τις 3, οι παριστάμενες αστυνομικές και εισαγγελικές αρχές επανέλαβαν για μία ακόμα φορά με τηλεβόα την πρόσκληση να εκκενώσουν οι φοιτητές τον χώρο του Πολυτεχνείου.
»Στις 3 ακριβώς ένα από τα άρματα μάχης έπεσε πάνω στην κεντρική πύλη του Πολυτεχνείου, την γκρέμισε, έκανε πίσω και άφησε ελεύθερο τον χώρο για να εισβάλουν αστυνομικοί και άντρες των ΛΟΚ, ενώ συγχρόνως ερρίπτοντο ριπές πολυβόλων στον αέρα.
»Μέσα στο προαύλιο του Πολυτεχνείου έγιναν συμπλοκές αστυνομικών και φοιτητών, ενώ οι περισσότεροι από τους συγκεντρωμένους έσπευδαν να διαφύγουν από άλλες εξόδους προς τους γύρω δρόμους, όπου και συγκροτούσαν αμέσως διαδηλώσεις.
![](https://www.tovima.gr/wp-content/uploads/2023/11/16/Screenshot-2023-11-16-at-8.57.15-PM-1024x790.jpg)
«ΤΑ ΝΕΑ», 17.11.1973, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»
Οι τελευταίες συμπλοκές
»Συμπλοκές έγιναν και μέσα στις αίθουσες του Πολυτεχνείου, όπου βρισκόταν και ο κύριος όγκος των φοιτητών. Στις συμπλοκές αυτές, όπως και σ’ όλες όσες διαδραματίσθηκαν μέσα στον χώρο του Πολυτεχνείου, δεν έλαβαν μέρος οι άνδρες των ΛΟΚ, που είχαν εισβάλει. Τελικά απεχώρησαν, μόλις η αστυνομία έθεσε υπό τον έλεγχό της την κατάσταση. Όσοι διέφυγαν την σύλληψη και κατάφερναν να βγουν από το Πολυτεχνείο, συγκροτούσαν διαδηλώσεις και κατευθύνονταν προς την πλατεία Βικτωρίας και τα Πατήσια.
»Στις 3.30 ακριβώς είχαν εκκενωθή όλοι οι χώροι του Πολυτεχνείου, αμέσως δε ασθενοφόρα άρχισαν να μεταφέρουν τους τραυματισθέντες τόσο κατά την διάρκεια της εφόδου όσο και προηγουμένως.
»Στις 4.30 συνεχίζονταν ακόμη σποραδικές διαδηλώσεις μικροομάδων σε διάφορα σημεία της Αθήνας, κυρίως στην Πατησίων και την λεωφόρο Αλεξάνδρας. Παράλληλα και ενώ συνεχίζονταν να ρίπτωνται πυροβολισμοί, προς εκφοβισμό, συνεργεία προέβαιναν στον καθαρισμό των δρόμων.
»Την ίδια ώρα ο διευθυντής της Αστυνομίας Αθηνών κ. Χριστολουκάς μετέβη στο Πολιτικό Γραφείο και ενημέρωσε τον πρωθυπουργό κ. Μαρκεζίνη για την εξέλιξη της καταστάσεως και τα μέτρα τα οποία έλαβαν οι αστυνομικές δυνάμεις.
(…)
»Σε όλη την διάρκεια των συγκρούσεων χιλιάδες άτομα είχαν βγη από τα σπίτια τους στους δρόμους, ενώ ταυτόχρονα σήμαιναν επί ώρες οι καμπάνες εκκλησιών.
Γύρω στις 5 το πρωί τα άρματα μάχης απεσύρθησαν από το Πολυτεχνείο προς το Πεδίο του Άρεως. Την ίδια ώρα είκοσι περίπου άρματα συνοδευόμενα από «Τζαίημς» με στρατιώτες κατήρχοντο την λεωφόρο Κηφισίας κατευθυνόμενα προς το κέντρο».
![](https://www.tovima.gr/wp-content/uploads/2023/11/16/Screenshot-2023-11-16-at-8.59.05-PM-1024x806.jpg)
«ΤΑ ΝΕΑ», 17.11.1973, Ιστορικό Αρχείο «ΤΟ ΒΗΜΑ» & «ΤΑ ΝΕΑ»
Τέλος
Η Εξέγερση του Πολυτεχνείου έληξε τα χαράματα της 17ης Νοεμβρίου. Βρίσκοντας ένα τέλος αιματηρό. Σύμφωνα με τον προσωρινό κατάλογο του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, και ενώ η σχετική έρευνα συνεχίζεται, οι επώνυμοι νεκροί των γεγονότων του Νοεμβρίου 1973, φτάνουν τους 24.
Η Εξέγερση του Πολυτεχνείου δεν έριξε, όπως προσδοκούσε τη Δικτατορία, όμως με τρόπο πρωτόγνωρο κατέστησε σαφές, εντός και εκτός συνόρων, ότι η Ελλάδα βρισκόταν υπό αιχμαλωσία και πως μια σημαντικότατη μερίδα του ελληνικού λαού δεν δίσταζε να αγωνιστεί για την ελευθερία και τη Δημοκρατία.
Λίγες ημέρες αργότερα, στις 25 Νοεμβρίου, ο δικτάτορας Παπαδόπουλος θα ανατραπεί από τον ταξίαρχο και διοικητή της στρατιωτικής αστυνομίας ΕΑΤ – ΕΣΑ, Δημήτριο Ιωαννίδη, ο οποίος θα εγκαθιδρύσει το δικό του δικτατορικό καθεστώς.
Η Ελλάδα θα απαλλαγεί από τη Χούντα λίγους μήνες αργότερα, τον Ιούλιο του 1974, καθώς η δικτατορική εξουσία θα αποχωρήσει υπό το βάρος της εθνικής τραγωδίας της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο.
Ακολουθήστε το in.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις