«Τα κεφάλια τους ήταν καρφωμένα στα δέντρα»: Πώς ήταν η ζωή και ο θάνατος για τους Ρωμαίους λεγεωνάριους;
Ήταν η ήττα που τραυμάτισε τη Ρώμη, αφήνοντας 15.000 στρατιώτες σφαγμένους σε ένα γερμανικό δάσος, κοντά στον Ρήνο.
Πρόκειται για ένα από τα πιο ανατριχιαστικά αποσπάσματα της ρωμαϊκής λογοτεχνίας. Ο Γερμανός, ανιψιός του αυτοκράτορα Τιβέριου, ηγείται αντιποίνων στις βαθιά δασωμένες περιοχές ανατολικά του Ρήνου, όταν αποφασίζει να επισκεφθεί τον τόπο της καταστροφικής ήττας, έξι χρόνια πριν, του Ρωμαίου συμπολεμιστή του, Κουινκτίλιου Βάρου.
Ο ιστορικός Τάκιτος περιγράφει αυτό που βρίσκει ο Γερμανός: Τα φρικτά ανθρώπινα συντρίμμια ενός υποτιθέμενου ανίκητου στρατού, βαθιά στο δάσος του Τεύτομπουργκ. «Στο έδαφος», γράφει, «υπήρχαν οστά ανδρών, σκορπισμένα παντού ή στοιβαγμένα σε σωρούς. Κοντά κείτονταν θραύσματα από όπλα και άκρα αλόγων, αλλά και ανθρώπινα κεφάλια, σε περίοπτη θέση καρφωμένα σε κορμούς δέντρων».
Μια στιγμή απαράμιλλης φρίκης και ταπείνωσης
Οι επιζώντες υπέδειξαν το σημείο όπου ο Βάρος είχε αυτοκτονήσει και το μέρος όπου οι νικητές είχαν επιδείξει τα στρατιωτικά κατορθώματά τους. «Ένας ζωντανός ρωμαϊκός στρατός», γράφει ο Τάκιτος για την επίσκεψη του Γερμανού, «είχε έρθει για να θάψει τα οστά των νεκρών. Κανείς δεν ήξερε αν τα λείψανα που έθαβε ανήκαν σε ξένο ή σε σύντροφο». Τρεις ολόκληρες λεγεώνες, ίσως 15.000 άνδρες, είχαν σφαγιαστεί – καθώς και οι σκλάβοι, οι γυναίκες και τα παιδιά που πιθανόν να ήταν μαζί τους.
Η ήττα του Βάρου το 9 μ.Χ. αντηχούσε στο μεταγενέστερο ρωμαϊκό φαντασιακό ως μια στιγμή απαράμιλλης φρίκης και ταπείνωσης. Σε έδαφος που οι ίδιοι επέλεξαν, ο ρωμαϊκός στρατός – επαγγελματίας, πολυάριθμος, πειθαρχημένος, καλά εξοπλισμένος – είχε αποδειχθεί ανίκητος επί αιώνες. Αλλά, όπως και πολλές υποτιθέμενες ανώτερες πολεμικές δυνάμεις έκτοτε, από τους Αμερικανούς και τους συμμάχους τους στο Αφγανιστάν μέχρι τους Ρώσους που κατευθύνονται νότια προς το Κίεβο, ήταν ευάλωτοι όταν εξαπατήθηκαν, έστησαν ενέδρα, παγιδεύτηκαν σε μια στενωπό και αποκόπηκαν από τις ενισχύσεις.
Η καταστροφή της Varian, όπως την αποκαλούσαν οι Ρωμαίοι, δεν σήμαινε ότι η αυτοκρατορία έπαψε να επεκτείνεται. Σήμαινε όμως ότι τα σύνορα της Ρώμης δεν επεκτάθηκαν ποτέ ανατολικά του Ρήνου
Photo: Wikimedia Commons
Η αρχαία ιστορία, διαστρεβλωμένη σε μύθο, εξακολουθεί να δονείται στο παρόν
Η καταστροφή της Varian, όπως την αποκαλούσαν οι Ρωμαίοι, δεν σήμαινε ότι η αυτοκρατορία έπαψε να επεκτείνεται. Σήμαινε όμως ότι τα σύνορα της Ρώμης δεν επεκτάθηκαν ποτέ ανατολικά του Ρήνου. Είχε και άλλες συνέπειες.
Πολύ αργότερα, κατά τη διάρκεια των πρώτων αναταραχών της εθνικής αυτοσυνειδησίας τον 19ο αιώνα, ο νικητής επαναστάτης ηγέτης Αρμίνιος άρχισε να θεωρείται ως η ιδρυτική μορφή του γερμανικού έθνους.
Η ιστορία του οικειοποιήθηκε ανησυχητικά από τους Ναζί – και χρησιμοποιείται ξανά σήμερα από το ακροδεξιό κόμμα Alternative für Deutschland (AfD). Ένα από τα πιο εξέχοντα στελέχη του, ο Björn Höcke, έχει αποκληθεί ακόμη και νέος Hermann (το εκσυγχρονισμένο όνομα του Arminius). Η αρχαία ιστορία, διαστρεβλωμένη σε μύθο, εξακολουθεί να δονείται στο παρόν.
Ο τόπος της μάχης ήταν σχεδόν σίγουρα το Kalkriese στη σημερινή Κάτω Σαξονία, όπου, το 2002, εγκαινιάστηκαν ένα μουσείο και ένα πάρκο του πεδίου της μάχης. Δεν υπάρχουν πολλά να δείτε σε αυτό το ευρύ πεδίο που περιβάλλεται από ίχνη αυτού που κάποτε ήταν πυκνό δάσος – αλλά είναι ωστόσο ένα απογοητευτικό σημείο. «Ήταν πεδία δολοφονιών μέχρι εκεί που φτάνει το μάτι» λέει ο Stefan Burmeister, διευθυντής του μουσείου, περιγράφοντας τα επακόλουθα της ενέδρας. Μπορεί τα οστά και τα σώματα να έχουν αποσυντεθεί, αλλά το έδαφος είναι γεμάτο φωσφορικά άλατα, τα χημικά ίχνη των νεκρών, και αν χτυπήσεις το έδαφος με ένα φτυάρι, λέει, υπάρχει «ένα συντριβάνι από ευρήματα».
Οι Ρωμαίοι ήταν πιθανότατα εγκλωβισμένοι
Πάνω από το μουσείο υψώνεται ένας πύργος παρατήρησης, από τον οποίο γίνεται ευκολότερη η ανάγνωση του εδάφους: οι Ρωμαίοι ήταν πιθανότατα εγκλωβισμένοι σε μια στενή λωρίδα γης ανάμεσα σε βάλτους στα βόρεια και χαράδρες που έκοβαν τους λόφους κιμωλίας στα νότια.
Ο τόπος είναι σκόπιμα απαλλαγμένος από κάθε προσπάθεια ανακατασκευής- το ίδιο το μουσείο είναι ένα απλό, μινιμαλιστικό κτίριο ντυμένο με οξειδωμένο μέταλλο, που θυμίζει το σκουριασμένο σίδερο των όπλων που θα ήταν διάσπαρτα σε ένα πεδίο μάχης. Ένα μονοπάτι από μεταλλικές πλάκες, ορισμένες από τις οποίες φέρουν επιγραφές με θραύσματα λατινικών, διασχίζει τον χώρο.
«Είναι ένα δύσκολο ερώτημα, πώς να αντιμετωπίσεις έναν τόσο σκοτεινό ιστορικό τόπο», λέει ο Burmeister. «Υπήρξε τόση βία, τόση κτηνωδία εδώ, χιλιάδες άνθρωποι σκοτώθηκαν. Δεν θέλουμε να το κάνουμε υπερβολικά θετικό».
Οι νεκροί απογυμνώθηκαν συστηματικά από τα υπάρχοντά τους
Αντίθετα, 100 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά, βρίσκεται το Hermannsdenkmal – ένα πανύψηλο άγαλμα του Αρμίνιου/Χέρμαν που ολοκληρώθηκε το 1875, σε ένα σημείο που κάποτε θεωρούσαν ότι ήταν ο τόπος της μάχης.
Ανερχόμενο σε ύψος 53 μέτρων, το μνημείο εκπέμπει «τσιριχτή επιθετικότητα», για να δανειστούμε μια φράση από το βιβλίο του Neil MacGregor, Γερμανία: Μνήμες ενός έθνους. Ανυψωμένο την εποχή του γαλλοπρωσικού πολέμου, το άγαλμα κουνάει το σπαθί του προς τη γενική κατεύθυνση της Γαλλίας. Αυτές τις μέρες, μέλη του AfD συγκεντρώνονται μερικές φορές εκεί.
Ένα από τα παράδοξα των πεδίων θανάτου του Kalkriese, λέει ο Burmeister, είναι ότι τα περισσότερα αρχαιολογικά ευρήματα, αν και πολυάριθμα, είναι μικροσκοπικά, αποσπασματικά. Η θεωρία, λέει, είναι ότι οι νεκροί «απογυμνώθηκαν συστηματικά από τα υπάρχοντά τους – έχουμε μόνο τα υπολείμματα. Κάθε ένας από αυτούς τους Ρωμαίους στρατιώτες ήταν μια κινούμενη αποθήκη πόρων».
Υπάρχουν όμως και εξαιρέσεις, ανάμεσά τους ένα εντυπωσιακό γείσο από κράνος ιππικού σε σχήμα προσώπου με λεπτά χείλη. Και υπάρχει κάτι ακόμη πιο αξιοσημείωτο, ένα εξαιρετικό διασωθέν αντικείμενο που πρόκειται να εκτεθεί στη Legion, μια νέα μεγάλη έκθεση στο Βρετανικό Μουσείο του Λονδίνου: συγκεκριμένα, ένας πλήρης ρωμαϊκός θώρακας, μοναδικά καλά διατηρημένος.
«Είναι ένα δύσκολο ερώτημα, πώς να αντιμετωπίσεις έναν τόσο σκοτεινό ιστορικό τόπο», λέει ο Burmeister. «Υπήρξε τόση βία, τόση κτηνωδία εδώ, χιλιάδες άνθρωποι σκοτώθηκαν. Δεν θέλουμε να το κάνουμε υπερβολικά θετικό»
Photo: Wikimedia Commons
Το έργο της εκσκαφής των 403 θραυσμάτων
Ο θώρακας, ή αλλιώς η πανοπλία του σώματος, ανακαλύφθηκε ακριβώς έξω από το μουσείο το 2018. Ήταν προς το τέλος μιας ανασκαφής, και εντελώς αιφνιδιαστικά, όταν ένας ανιχνευτής μετάλλων χτύπησε, υποδεικνύοντας ότι κάτι ουσιαστικό ήταν θαμμένο βαθιά στο έδαφος. Ένας τεράστιος όγκος χώματος εξήχθη και υποβλήθηκε σε τρισδιάστατη ακτινογραφία, μια διαδικασία που διήρκεσε δύο ημέρες. Μετά από αυτό, ήταν ξεκάθαρο τι είχαν – θρυμματισμένο και αποσπασματικό, αλλά θεαματικό. (Το μόνο πολύ μακρινό αντίστοιχο είναι κομμάτια πανοπλίας που βρέθηκαν στο Corbridge του Northumberland, αν και υπάρχει ένα πολλά υποσχόμενο ολοκαίνουργιο εύρημα από τη Vienne της Γαλλίας, που δεν έχει ακόμη μελετηθεί).
Το έργο της εκσκαφής των 403 θραυσμάτων, της αναγνώρισης της σχέσης τους μεταξύ τους και της προσεκτικής απομάκρυνσης της διάβρωσης από την επιφάνεια, ήταν ένας κόπος αγάπης που διήρκεσε δύο χρόνια. «Σε μια καλή μέρα», λέει ο Burmeister, «καθαρίζαμε ένα τετραγωνικό εκατοστό». Γιατί επέζησε; Γιατί δεν απομακρύνθηκε από το πεδίο της μάχης όπως όλα τα άλλα; «Η ερμηνεία μου είναι ότι αυτή η ρωμαϊκή λεγεώνα επέζησε της μάχης και παρουσιάστηκε ως τρόπαιο», λέει. Κοντά βρέθηκαν αλυσίδες. Είναι μια ζοφερή ιδέα.
Η «βρετανική» ρίζα
Όχι πολύ μακριά από το Kalkriese, στο απολαυστικό μικρό Ρωμαϊκό Μουσείο στο Haltern am See, είναι καλό να υπενθυμίζεται ότι η θητεία ως Ρωμαίος στρατιώτης ήταν μια επιλογή καριέρας και μια ζωή – αν και μια καριέρα που εγκυμονούσε τεράστιους κινδύνους για τους ίδιους τους στρατιώτες, δεδομένης της συχνά βίαιης εκμετάλλευσης των ανθρώπων και των εδαφών που βρίσκονταν υπό την κατοχή τους. Εδώ, στον χώρο που πιστεύεται ότι ήταν η ρωμαϊκή στρατιωτική βάση του Aliso, υπάρχουν κατσαρόλες και τηγάνια, σουρωτήρια κρασιού και γυάλινα μπουκάλια αρωμάτων, κλειδιά και πόδια τραπεζιών, φλεβώδη κεραμικοί φαλλοί (οι μελετητές διαφωνούν για τον σκοπό τους, αν και η επικρατέστερη άποψη είναι ότι ήταν για καλή τύχη), ακόμη και το καπάκι ενός ιατρικού βάζου που αναφέρει ως περιεχόμενο «τη βρετανική ρίζα». Αυτή πιστεύεται ότι είναι το σόργο, πλούσιο σε βιταμίνες και σίδηρο.
Αυτή η αίσθηση της καθημερινότητας – ότι η σταδιοδρομία ενός στρατιώτη μπορεί να είναι πεζή και να περιλαμβάνει την οικογενειακή ζωή καθώς και τη βία – είναι ένα σημείο που επισημαίνεται έντονα στην έκθεση του Βρετανικού Μουσείου, η οποία έχει ως σπονδυλική στήλη την επαγγελματική ζωή δύο πραγματικών στρατιωτών από την Αίγυπτο, του Απίωνα και του Τερεντιανού, των οποίων οι επιστολές σε πάπυρο, που αφηγούνται τα πάντα, από τις ανησυχίες για τη σταδιοδρομία μέχρι τα αιτήματα για μπότες και κάλτσες, διατηρήθηκαν στην ξηρή αφρικανική άμμο.
Αυτοί οι άνθρωποι έτρωγαν και έπιναν, ζούσαν και αγαπούσαν
Όπως και στη σύγχρονη Ρωσική Ομοσπονδία, η κατάταξη στις λεγεώνες για τους λιγότερο εύπορους πολίτες ήταν μια διέξοδος από τη φτώχεια, τα οφέλη άξιζαν ακόμη και τους τρομερούς κινδύνους. Για τους μη πολίτες, η θητεία ως βοηθητικός στρατιώτης τελείωνε με το σημαντικό συνταξιοδοτικό όφελος της εκλογής – αν δεν κατέληγε σε θάνατο.
Αυτοί οι άνθρωποι έτρωγαν και έπιναν, ζούσαν και αγαπούσαν. Ένα από τα πιο συγκινητικά αντικείμενα της έκθεσης προέρχεται από την ψυχρή, ανεμοδαρμένη Βρετανία: ένα μνημείο που υψώθηκε για μια γυναίκα ονόματι Ρεγγίνα, μέλος της φυλής Catuvellauni, η οποία ζούσε στη νοτιοανατολική Αγγλία. Είναι σαφές από την επιγραφή -που της αφιέρωσε ο σύζυγός της, ο Μπαράτες- ότι ήταν πρώτα σκλάβα του, στη συνέχεια απελευθερωμένη γυναίκα και σύζυγός του. Εκείνος ήταν Σύρος, από την Παλμύρα, στο αντίθετο άκρο της αυτοκρατορίας, και οι λέξεις είναι σε δύο γλώσσες, στα λατινικά και στη γλώσσα της Παλμύρας.
Η Ρεγγίνα και ο Μπαράτες κατέληξαν μαζί στα βορειοδυτικά σύνορα της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, στο οχυρό της Αρμπίας στο σημερινό South Shields του Tyneside. Απεικονίζεται καθισμένη σε μια ψάθινη καρέκλα, βασιλική όπως και το όνομά της, φορώντας ένα περιδέραιο και ένα βραχιόλι, κρατώντας μια άτρακτο στην αγκαλιά της και με ένα κουτί με μαλλί στα πόδια της. Πέθανε σε ηλικία 30 ετών. Σκαλισμένη σε πέτρα μετά το θάνατό της, η Ρεγγίνα μας δίνει μια ευγενική, φευγαλέα ματιά στη ζωή της.
*Με στοιχεία από theguardian.com
- Αντιμόνιο: Γιατί είναι περιζήτητο και τι επιδώκει η Κίνα με τον περιορισμό των εξαγωγών της
- Zara: Οι βιομηχανίες ένδυσης σταματούν τις παραγγελίες στα εργοστάσια του Μπαγκλαντές μετά τις ταραχές
- Απόπειρα κατά Τραμπ: Ελεύθερος σκοπευτής πυροβόλησε το όπλο του δράστη
- Ολυμπιακοί Αγώνες 2028: Πώς θα αντιμετωπίσουν το κυκλοφοριακό οι διοργανωτές – «Χωρίς αυτοκίνητο»
- Ρωσία: Εκκενώνονται πέντε χωριά στην περιφέρεια Μπέλγκοροντ, στα σύνορα με την Ουκρανία
- Λάρισα: IX συγκρούστηκε με μηχανή της ΔΙΑΣ – Τραυματίστηκε αστυνομικός